Nierzadko to właśnie pojedyncze kadry zapadają najbardziej w pamięć – zachwycają kompozycją plastyczną, a widzowie z konkretnym obrazem identyfikują emocje wywołane przez cały obraz kinematograficzny. Przechodząc obok wystaw z gadżetami filmowymi, dostrzegamy kubki z Marylin Monroe, która próbuje zapanować nad podmuchem pochodzącym z wentylacji podziemnej (kadr ze „Słomianego Wdowca”) czy plakaty z Johnem Travoltą i Samuelem L. Jacksonem mierzącymi z pistoletu (kadr z „Pulp Fiction”).

Brak jednak jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób należy traktować kadr z punktu widzenia prawa autorskiego. Z jednej strony można argumentować, że kadr powinien być chroniony na dokładnie takich samych zasadach jak fotografia. Z drugiej wskazuje się, że kadr to jedynie element większej całości, jaką jest utwór audiowizualny. Ustalenie poprawnej odpowiedzi na pytanie o „tryb” ochrony pozostaje niezwykle istotne dla formułowania dalszych pytań i wątpliwości m.in. o to, kto tak właściwie powinien wyrazić zgodę na wykorzystania kadru. W jaki sposób wskazać twórcę takiego kadru? W świetle art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (w skrócie „pr. aut.”) cytowanie wymaga wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła pochodzenia.

Czy powinniśmy zastanawiać się nad tym, kto jest twórcą konkretnego ujęcia, czy po prostu powinniśmy podać autorów utworu audiowizualnego (reżysera, scenarzystę, operatora…)? Ustawodawca niniejsze kwestie pomija, podpowiadając jedynie w przywoływanym artykule, że podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. W rezultacie ukształtowała się praktyka oznaczania kadrów tytułem filmu oraz imieniem i nazwiskiem reżysera, np. „kadr z filmu „Breathing Into Marble” („Kvepavimas i marmura”) w reżyserii Giedre Beinoriute”.

Zgodnie z art. 29 pr. aut. w utworach stanowiących samoistną całość można bez zgody posiadaczy praw autorskich osobistych i majątkowych przytaczać urywki rozpowszechnionych utworów, jak również utwory fotograficzne (tym samym dla samej możliwości skorzystania z prawa cytatu przyjęta kwalifikacja nie ma znaczenia).

Należy jednak pamiętać, że cytowanie może mieć miejsce wyłącznie „w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości”.

W świetle powyższego nie budzi wątpliwości, że – opisując najsłynniejsze sceny, w których występowała Sharon Stone – możemy skorzystać z kadru z „Nagiego Instynktu”. Ujęcie to pomaga w spełnieniu przez artykuł swoich podstawowych celów i stanowi jego istotny element.

Odpowiedź na pytanie o to, czy dowolnie wybrany kadr może ilustrować recenzję filmu, nie jest już jednak taka łatwa. Nierzadko wspomniany kadr nie pełni w tej sytuacji innej funkcji niż „dekoracyjna” – jego rolą jest wyłącznie uatrakcyjnienie publikowanego artykułu. W opisanej sytuacji powołanie się na prawo cytatu nie będzie możliwe. Nie oznacza to jednak, że recenzja nigdy nie może korzystać z kadrów filmowych bez odpowiedniej umowy prawnoautorskiej. Cytowanie kadrów powinno mieć jednak racjonalne uzasadnienie – tym bardziej, że zgodnie z art. 35 pr. aut. korzystanie z utworów bez zgody twórcy nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy.

Do tych wszystkich wątpliwości możemy dodać kolejną, związaną z możliwością rozpowszechniania wizerunków autorów, którzy zostali uwzględnieni w kadrze. Zgodnie z art. 81 ust. 2 pkt 1) pr. aut. zezwolenia nie wymaga rozpowszechnienie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji zawodowych. Co prawda ustawa nie definiuje „osoby powszechnie znanej”, jednak raczej należy skłaniać się ku poglądowi, zgodnie z którym co do zasady aktorzy będą zaliczać się do tej kategorii.

Mając na względzie powyższe, dostrzegamy, jak wiele wątpliwości może budzić (i budzi!) korzystanie z pojedynczych kadrów, gdy nie posiadamy umowy z podmiotem posiadającym prawa autorskie majątkowe do filmu.

 

___

Do czego się odwołujemy:

  • Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 880 – art. 1, 29, 34, 35, 81; w tekście jako: pr. aut.)